پيشگفتار

 شاهنامة فردوسي يكي از كتاب‌هاي محبوب ايرانيان طي هزار سال گذشته بوده و شاهنامه‌خواني درميان قشرهاي مختلف، از درباهاي شاهان و اميران گرفته تا طبقات تحصيل‌كرده و دانش‌آموزان مدارس و حتي مردم عادي سخت رواج داشته‌است. ازاين‌رو همواره شاهان و امرا و ديگر علاقه‌مندان به شاهنامه، استنساخ از اين اثر ارجمند را به كاتبان سفارش مي‌دادند و رمز ماندگاري شاهنامه نيز ـ به رغم حجم بسيار زياد آن ـ در همين توجه و عنايت ويژة ايرانيان و استنساخ مدام آن نهفته‌است. اما از سوي ديگر، همين استنساخ مدام سبب شده‌است تا شاهنامه‌خوانان و كاتبان بنابه انگيزه‌هاي مختلف در متن اصلي تصرف كنند كه مهمترين آن‌ها عبارت است از: حذف بيت‌هايي و افزودن بيت‌هاي ديگر؛ تصرف در حوزة واژه‌ها و ساختار نحوي متن: بدينسان كه هنگام كتابت، واژه‌هاي رايج در فارسي معيار عصر خود را به جاي واژه‌هاي كهن و متروك شاهنامه مي‌نشاندند و يا برخي ساخت‌هاي نحوي كهن متن اصلي را دگرگون مي‌ساختند؛ ذوق‌ورزي‌هاي برخي كاتبان خوش‌ذوق در تغيير مصراع‌ها و بيت‌ها. اين تصرفات عديده سبب شد تا كار تصحيح بر مصححان سخت شود و در بسياري موارد بازشناسي متن اصلي ناممكن. ازاين‌رو پس‌از گذشت سال‌ها از تكوين فن «تصحيح انتقادي متن» (Critical edition)، هنوز متن منقّحي از شاهنامه كه صاحب‌نظران در اصالت آن تا حدي اتفاق نظر داشته‌باشند، فراهم نشده‌است. بديهي است هرگونه تحقيق اسطوره‌شناسي، دين‌شناسي، زبان‌شناسي و مردم‌شناسي و جز آن‌ها بر اساس متن‌هاي نامطمئن چه‌بسا به نادرستي‌هايي در نتايج تحقيق بيانجامد. بااين‌همه به‌نظر نگارنده، ازميان تصحيحات انتقادي و غيرانتقادي شاهنامه، متن انتقادي‌ـ‌تحقيقي جلال خالقي مطلق بر پاية نسخة نسبتاً نويافتة فلورانس (مورخ 614 هـ . ق) و 15 نسخة قديمي و معتبر ديگر مي‌تواند اساس متني قرار گيرد كه اميد است در آيندة نزديك، غالب صاحب‌نظران و شاهنامه‌شناسان بر اصالت آن اتفاق نظر يابند.

مقاله‌ها و نقدهايي كه در اين مجموعه گرد آمده، از سال 1378 تا 1384 در شماره‌هاي مختلف نشر دانش به چاپ رسيده‌اند. همچنين دو مقالة نقد، يكي با عنوان «جدل‌هاي جديد دربارة شاهنامه از منظر ادبيات تطبيقي» و ديگري با عنوان «انتخاب اقدم يا ترجيح اصح» كه در مجلة بين‌المللي نامة ايران باستان، از مجله‌هاي ادواري مركز نشر دانشگاهي به چاپ رسيده‌اند، به اين مجموعه اضافه شده.

مقالة دوم درواقع نقد مفصلي است بر شاهنامة چاپ مسكو كه در آن براي نخستين بار، متن انتقادي مصححان شوروي نقد و بررسي شده‌است. اين مقاله‌ها و نقدها مباحث مختلف شاهنامه را دربر دارد، ولي توجه ويژة نگارنده به موضوع «تصحيح انتقادي متن شاهنامه» در همة آن‌ها به چشم مي‌خورد. نگارنده اميدوار است با انتشار اين مجموعه، گامي هرچند كوچك در راه صعب و پرسنگلاخ بازشناسي متن اصلي شاهنامه و شناسايي برخي بيت‌هاي جعلي برداشته‌باشد.

سپاسگذاري‌ها:

ـ استادان گرانمايه دكتر علي اشرف صادقي، دكتر نصرالله پورجوادي، احمد سميعي گيلاني و اسماعيل سعادت كه همواره به نوشته‌هاي ناچيز نگارنده با حسن ظن نگريستند و آن‌ها را ازسر لطف پيش‌از چاپ خواندند و پاره‌اي نكات ارزنده را گوشزد فرمودند.

ـ دوست و همكار گرامي، آقاي علي‌اكبر رژدام كه يكبار ديگر كل اين مجموعه را ويراستاري فرمودند.

ابوالفضل خطيبي دي‌ماه 1384